Si Delfin, sa isa sa mga pinakamakapangyarihang linya ng nobela, ay tumugon: “Kung gayon, mas mahal mo ang multo kaysa sa laman. Mas pinipili mo ang panaginip kaysa sa akin. Hindi tayo maaaring magsama sapagkat ang pag-ibig na dala mo ay tanikala, samantalang ang dala ko ay kalayaan.”
Sa kabila ng mga limitasyon nito, ang Banaag at Sikat ay hindi isang nobelang nabubulok sa istante ng kasaysayan. Ito ay isang sa bawat Pilipinong nahahati sa pagitan ng nakagisnang paniniwala at ng nagising na kamalayan.
Ibinigay ni Felipe ang ultimatum: “Mahal kita, Delfin. Pero hindi ko kayang mamuhay nang walang misa, walang kumpisal, walang pangakong may Diyos na nagmamahal sa akin.” buod ng banaag at sikat
Hanggang ngayon, ang tanong ng nobela ay nananatiling paksain: Maari bang magkasama ang pag-ibig at rebolusyon? Maari bang iligtas ng sosyalismo ang isang relasyong nakatali sa lumang moralidad?
Bago pa man sumikat ang mga pangalan nina Amado V. Hernandez o Faustino Aguilar, si Lope K. Santos ay nagsilang na ng isang rebolusyonaryong nobela. Ang Banaag at Sikat , na inilathala noong 1906 sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano, ay hindi basta kuwento ng pag-ibig. Ito ay isang matapang na political treatise na nakabalot sa melodrama ng dalawang magkasintahan. Tinawag ito ni Santos na isang “nobelang tagalog” na may misyon: gisingin ang kamalayan ng masa laban sa kapitalismo at lumang relihiyon, at ipakita ang liwanag (banaag) ng bagong bukang-liwayway (sikat) ng sosyalismo. Si Delfin, sa isa sa mga pinakamakapangyarihang linya
Hindi ibinigay ni Lope K. Santos ang masayang sagot. Sa halip, binigyan niya tayo ng —isang sulyap sa posibilidad ng isang makatarungang mundo—at sikat —ang masakit na liwanag ng umaga na nagpapakita na ang daan tungo sa pagbabago ay puno ng iyakan at paghihiwalay. Ito ang dahilan kung bakit ito ang “Bibliya ng uring manggagawa”: hindi dahil ito ay banal, kundi dahil ito ay totoo.
Si Delfin ay itinapon ng gobyerno dahil sa kanyang mga gawaing sosyalista. Si Felipe ay nagmongha (naging madre) sa isang kumbento, nabubuhay sa ilalim ng bulong ng pari. Ang nobela ay nagtatapos hindi sa tagumpay ng pag-ibig, kundi sa isang malungkot na katotohanan: hindi maaaring magkaisa ang dalawang taong magkaiba ang mundo—ang isang nakatingin sa liwanag ng agham at ang isa nakatingin sa liwanag ng altar. Ito ay isang sa bawat Pilipinong nahahati sa
Panimula: Ang Aklat ng Manggagawa